Қазақстанда 2025-2030 жылдарға арналған қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын ілгерілету тұжырымдамасын іске асыру басталды. Бұл бір реттік науқан немесе техникалық құжат емес, мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрылған және Әділетті Қазақстан бағытының жалпы логикасына сай келетін ұзақ мерзімді идеологиялық негіз.
Тұжырымдама қарапайым, бірақ терең мәнді негіздейді: құқықтық тәртіп тек мемлекеттің функциясына ғана емес, сонымен бірге әрбір азамат үшін ішкі құндылыққа айналуы керек. Ол «жазалаудан қорқып» нормаларды формальды орындаудан әділеттілік және институттарға сенім сезіміне негізделген заңға саналы бағынуға ауысуды талап етеді.
Құжат үш негізгі нәтижеге бағытталған:
* әлеуметтік — құқықтық мәдениеттің өсуі, құқықбұзушылыққа нөлдік төзімділік, сыбайлас жемқорлық пен көлеңкелі тәжірибелерді саналы түрде қабылдамау;
* экономикалық — инвестициялық ахуалды жақсарту, құқықтық бейберекеттіктен туындайтын шығындарды азайту, бюджет қаражатын тиімді пайдалану;
* құқықтық — құқық үстемдігін нығайту, әділ сотқа қолжетімділікті арттыру, құқық үстемдігі индексін және елдің халықаралық беделін көтеру.
«Заң және Тәртіп» тұжырымдамасы мемлекет пен қоғам жұмысының нақты бағыттарын айқындайды:
Биліктің ашықтығы мен есептілігі. Мемлекеттік органдардың сервистік моделін дамыту, eGov пен ашық деректердің мүмкіндіктерін кеңейту, мемлекеттік сатып алуларға қоғамдық мониторинг жүргізу, бақылауға ҮЕҰ мен азаматтық белсенділерді тарту.
Қылмыстың алдын алу және құқықбұзушылықты азайту. Негізгі назар «қылмыскерді қуу» тәсілінен құқық бұзушылықтың алдын алуға ауысады: учаскелік инспекторлардың жұмысы, құқықбұзушылықты автоматты тіркеу жүйелері, бейнебақылау, тұрғындар мен еріктілермен бірлескен жобаларды дамыту.
Құқықтық сауаттылықты арттыру. Ерекше көңіл мектеп оқушылары мен студенттерге бөлінеді: құқықтық сағаттар, тәжірибеге негізделген оқу модульдері, оқу бағдарламаларына отставкадағы прокурорларды, судьяларды және құқық қорғау қызметкерлерін тарту. Мақсат — заңға құрметпен қарауды қалыпты құндылық ретінде қабылдайтын жаңа буын қалыптастыру.
Цифрландыру және жасанды интеллекті пайдалану. ІІМ мен прокуратура органдарындағы жағдайлық-талдамалық орталықтардың функциялары кеңеюде: үлкен деректерді талдау, бет-бейне мен нөмірлерді тану, желідегі қауіп-қатерлерді мониторингтеу, қылмыс ошақтарын болжау. Деректерді, талдауды және басқарушылық шешімдерді бір жүйеге біріктіретін «Заң және Тәртіп» жобалық кеңсесі құрылуда.
Тұжырымдама құқық қорғау органдарындағы кадр саясаты реформаларын көздейді: іріктеуді күшейту, soft skills — коммуникация, командалық жұмыс, сыни ойлау сияқты дағдыларды дамыту, біліктілікті арттыру курстары, оқу-әдістемелік жиындар ұйымдастыру, сондай-ақ, материалдық-техникалық базаны жаңғырту.
Қабылданып жатқан шаралар статистикадан көрініс табуда: қылмыстық құқықбұзушылықтардың саны тұрақты түрде азайып келеді, ауыр қылмыстардың деңгейі төмендеуде, тұрмыстық қылмыс қысқаруда, киберқылмыстар мен есірткі қылмыстарын ашу көрсеткіші өсуде, құқық қорғау институттарына деген сенім біртіндеп артып келеді.
Алдағы болашақта, 2030 жылға қарай, «Заң және Тәртіп» тұжырымдамасының жүзеге асырылуы жүйелі өзгерістерге әкелуі тиіс: қоғамда заңға бағыну мәдениеті нығаяды, азаматтардың мемлекет пен құқық қорғау органдарына сенімі артады, жеке және қоғамдық қауіпсіздік деңгейі жоғарылайды. Сонымен бірге Қазақстанның инвестициялық тартымдылығы да күшейеді, себебі болжамды әрі ашық құқықтық орта экономика мен бизнестің дамуына тұрақты жағдай жасайды.
Президенттің «Заң және Тәртіп» бастамасы тек шектеулерді күшейту дегенді білдірмейтінін түсіну аса маңызды. Бұл — заң бұзушылыққа қатаң төзбеушілік пен әділдікті шынайы күшейту, азаматтардың құқықтарын қорғау және тиімді, заманауи басқарылатын құқықтық жүйе құру арасындағы теңгерімді қалыптастыру талпынысы.
Барлық деңгейдегі қоғамның белсенді қатысуымен жүзеге асырылған тұжырымдама Әділ Қазақстанды құрудың жүйелі құралына айналуда.
Бұл модельде заң — қысым көрсету құралы емес, қоғамдық сенімнің, ортақ жауапкершіліктің және даму болжамдылығының қайнар көзі. Мұнда азаматтардың белсенділігі шешуші рөл атқарады: олардың құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік көрсетуге дайындығы жаңа құқықтық мәдениетті — заманауи және қауіпсіз мемлекеттің негізін құрайды.
«Қонаев қаласының ішкі саясат бөлімі» мемлекеттік мекемесінің тапсырысы бойынша дайындалды