2026 жылғы қаңтарда Қаржылық мониторинг агенттігінде өткен кеңесте Мемлекет басшысы кәсіпкерлер қызметіне заңсыз араласу фактілеріне қатаң баға берді. Президент барлық құқық қорғау органдары заңды бизнеске кедергі келтіру мемлекет мүддесіне қарсы ауыр қылмысқа тең екенін түсінуі тиіс екенін нақты айтты.
Сондай-ақ ол заңды кәсіпкерлік қызметті бұғаттау, қысым көрсету немесе өкілеттіктерді пайдакүнемдік мақсатта пайдалану фактілері расталған жағдайда, заңға сәйкес ең қатаң тәртіптік шаралар қолданылып, жауапкершілікке тарту қамтамасыз етілетінін ескертті.
Негізінде, Мемлекет басшысы адал бизнесті қорғау ұлттық мүдде мен елдің инвестициялық қауіпсіздігі мәселесі ретінде қарастырылатынын айқын білдірді. Осыған байланысты құқық қорғау органдары мен кәсіпкерлердің өзара әрекеттесу әдістерін қайта қарап, орынды теңгерімді қамтамасыз ету тапсырылды; шектеу шаралары ерекше жағдайларда ғана рұқсат етіледі және заңбұзушылықтың сипатына сәйкес болуы керек.
Сонымен қатар бизнес өкілдерінің жауапкершілігі де айтылды: мемлекет заң талаптарының, салықтық тәртіптің қатаң сақталуын және алаяқтық схемаларға жол берілмеуін күтеді. Дегенмен құқық бұзушылықтармен күрес заңды бизнеске қысым көрсетуге негіз болмауы қажет.
Президент жариялаған тәсілдер бақылаушы органдардың тексерулері мен процессуалдық әрекеттерінің заңдылығына тікелей байланысты – бұл көбінесе кәсіпкерлерге негізсіз қысымның қайнар көзі болып табылатын процедуралық заңбұзушылықтар.
2024 жылдың сәуір айында біз «Бизнесті заңсыз тексерулерден қалай қорғауға болады» атты материал жарияладық, онда кәсіпкерлердің құқықтары, тексерушілердің міндеттері және мемлекеттік органдардың әрекеттеріне шағымдану тетіктері егжей-тегжейлі талданады. Негізгі ережелерді еске түсірейік.
Тәжірибе көрсеткендей, тексерулердің басым бөлігі заңбұзушылықтарды анықтаумен және санкциялар қолданумен аяқталады. Алайда тексерушілер тарапынан жіберілген заң бұзушылықтар тексеру нәтижелерін даулауға негіз бола алады. Егер мұндай заңбұзушылықтар елеулі деп танылса, тексеру жарамсыз болады және оның барлық нәтижелері жойылады. Бұл норма ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 156-бабында бекітілген. Аталған бапқа сәйкес, тексерудің жарамсыздығы жоғары тұрған мемлекеттік органмен немесе сотпен белгіленуі мүмкін.
Бұдан бөлек, тексеруді заң талаптарына сай ұйымдастырмау лауазымды тұлғаны ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 175-бабы бойынша әкімшілік жауапкершілікке тартуға әкеп соғуы мүмкін. Бұл рәсімдердің қатаң сақталуының міндетті екенін көрсетеді.
Кәсіпкерлер тексеру рәсімдерінің сақталуын мұқият бақылап, төмендегі мәселелерге назар аударуы қажет:
1. Тексеруді тағайындау туралы актінің, қажет болған жағдайда мерзімді ұзарту туралы актінің және уәкілетті органда тіркелген тексеру парағының табысталуы. Тіркелгенін құқықтық статистика және арнайы есепке алу порталында тексеруге болады: https://qamqor.gov.kz/check
2.Қызметтік куәліктің немесе сәйкестендіру картасының ұсынылуы.
3. Режимдік объектілерге баруға рұқсаттың болуы (қажет болған жағдайда).
4. Объектінің талаптарына сәйкес медициналық рұқсаттың болуы.
5.Тексеру барысында алынған құжаттар мен ақпараттың сақталуын қамтамасыз ету.
6.Тексеру нысанасына қатысы жоқ талаптар мен сұраулардың болмауы.
7.Тек тексеру парақтарында көрсетілген талаптардың ғана тексерілуі.
8. Тексеру нысанасынан тыс құжаттар мен мәліметтерді талап етуге тыйым салынуы.
9.Өнім үлгілерін тек тиісті акт рәсімделген жағдайда ғана іріктеу.
10.Алынған ақпараттың құпиялылығын сақтау.
Айта кету керек, бұл материалда тексеру қызметінің жекелеген қырлары ғана қамтылды. Кәсіпкерлерге қосымша түрде мына нормаларды зерделеу ұсынылады:
* ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 13-тарауы (бақылау мен тексерулерді ұйымдастыру тәртібі);
* ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 157-бабы және 29-тарауы (бақылаушы органдар әрекеттеріне шағымдану тәртібі);
* «Прокуратура туралы» ҚР Конституциялық заңының 17–19-баптары (прокурорлық қадағалау);
* ҚР Бас прокурорының 17.01.2023 жылғы №32 бұйрығымен бекітілген қағидалар (прокурорлық қадағалауды ұйымдастыру).
Аталған нормаларды жетік білу кәсіпкерлерге өз құқықтарын тиімді қорғауға және бақылаушы органдардың заңсыз әрекеттеріне жедел әрекет етуге мүмкіндік береді.
Материал «ЮРИСТ» ақпараттық жүйесінің деректері негізінде дайындалды.