Қазақстанда соңғы жылдары азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға қатысты бірқатар заңнамалық өзгеріс енгізілді. Соның ішінде бейбіт жиналыстарды өткізу тәртібінің өзгеруі, құқық қорғаушылардың қызметін қорғау тетіктерінің қалыптасуы және діни сенім бостандығына қатысты талаптардың жеңілдеуі бар.
Сарапшы Виталий Колточниктың пікірінше, бұл өзгерістерді жекелеген заң нормалары ретінде ғана қарастыруға болмайды. Оның айтуынша, аталған қадамдар Қазақстандағы мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынастың құқықтық тұрғыдан өзгеріп келе жатқанын көрсетеді.
Бейбіт жиналыстар өткізу тәртібі өзгерді
Колточник азаматтардың өз пікірін бейбіт түрде білдіру мүмкіндігіне қатысты өзгерістерді осы үдерістің маңызды бағыттарының бірі ретінде бағалады.
Қазақстанда 2020 жылы «Бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы» заң қабылданып, митинг, жиналыс және пикет өткізуге қатысты бұрынғы рұқсат беру жүйесінің орнына хабарлама тәртібі енгізілді. Қазір мұндай іс-шараларды өткізу үшін ұйымдастырушылар бес жұмыс күні бұрын жергілікті атқарушы органға хабарлама береді. Әкімдік оны үш жұмыс күні ішінде қарайды.
Яғни азаматтардың бейбіт жиналыс өткізу мүмкіндігі бұрынғыдай тек әкімдіктің алдын ала рұқсатына тәуелді емес.
Сарапшының айтуынша, бұл – азаматтардың қоғамдық мәселелерге қатысты ұстанымын ашық білдіруіне мүмкіндік беретін маңызды құқықтық тетік. Сондай-ақ Колточник бейбіт жиналыстарды өткізу құқығы қоғамдық тәртіп пен басқа азаматтардың құқықтарын сақтаумен қатар қарастырылатынын атап өтті.
Бұл бағыттағы құқықтық кепілдіктер 2025 жылы Конституциялық Соттың шешімімен нақтыланды. Сот жергілікті атқарушы орган бейбіт жиналысты өткізуге бірден тыйым салмай, алдымен ұйымдастырушыға оның орны немесе уақытын өзгерту мүмкіндігін ұсынуы қажет екенін көрсетті.
Шешім қабылданған кезде іс-шараның мақсаты, қоғамдық маңызы, ауқымы және ықтимал тәуекелдері ескерілуі тиіс. Шектеу енгізілсе, ол нақты негізделіп, қажетті әрі шамалас болуы керек.
Бұл талаптың іс жүзіндегі қолданылуына қатысты статистика да бар. Ресми мәліметке сәйкес, жергілікті атқарушы органдар ұйымдастырушыларға митингтердің орны немесе уақытын өзгерту туралы 2025 жылы 79 ұсыныс, ал 2026 жылдың сегіз айында 25 ұсыныс берген.
Сонымен қатар ел бойынша бейбіт жиналыстар өткізуге арналған 907 мамандандырылған орын және шеру мен демонстрация өткізуге арналған 588 маршрут бекітілген.
Колточниктың пікірінше, мұндай тетіктердің болуы азаматтардың өз ойын білдіру құқығын қамтамасыз етумен қатар, қоғамдық тәртіпті сақтауға мүмкіндік береді. Яғни мәселе азаматтық белсенділікке шектеу қоюда емес, оны заң аясында ұйымдастыруда.
Құқық қорғаушылардың қауіпсіздігі де күн тәртібінде
Адам құқықтарын қорғау тек азаматтардың өз құқықтарын пайдалануымен шектелмейді. Бұл құқықтарды қорғап жүрген адамдардың өз қызметін қауіпсіз атқаруы да маңызды.
Виталий Колточник құқық қорғаушылардың қызметіне жағдай жасау мәселесіне де назар аударды. Оның айтуынша, азаматтық қоғам өкілдерінің құқықтық қорғалуы адам құқықтарын қорғау жүйесінің ажырамас бөлігі.
2022 жылы Омбудсмен жанынан құқық қорғаушыларды қорғау мәселелері бойынша жұмыс тобы құрылды. Оның құрамына Бас прокуратура, Ішкі істер, Әділет, Мәдениет және ақпарат министрліктерінің, адвокаттар қауымдастығының және азаматтық қоғам өкілдері кірді.
Бұл ретте 2025 жылы және 2026 жылдың сегіз айында Ұлттық құқық қорғау орталығына құқық қорғаушылардың құқықтарын қорғауға байланысты бірде-бір өтініш түспеген.
Сарапшы мұны құқық қорғаушыларға қатысты барлық мәселе шешілді дегенді білдірмейтінін, мұндай салада құқықтық кепілдіктердің тұрақты жұмыс істеуі маңызды екенін атап өтті.
Діни сенім бостандығына қатысты талаптар да жеңілдеді
Колточник назар аударған тағы бір бағыт – азаматтардың ой, ар-ождан және діни сенім бостандығы.
Қазақстан Конституция бойынша зайырлы мемлекет болып саналады. Сонымен бірге азаматтарға ар-ождан және діни сенім бостандығына кепілдік беріледі. Бұл екі қағидаттың қатар сақталуы діни саладағы мемлекеттік саясаттың негізгі ерекшеліктерінің бірі.
Соңғы жылдары бұл бағытта да заңнамаға бірқатар өзгерістер енгізілді. 2021 жылы ғибадат ғимараттарынан тыс жерде діни іс-шаралар өткізу тәртібі жеңілдетіліп, бұрынғы келісу рәсімінің орнына хабарлама тәртібі енгізілді.
Одан бөлек, азаматтардың діни немесе өзге де сенімдерді ұстану және таратуға, діни бірлестіктердің қызметіне қатысуына қатысты құқықтық кепілдіктер де нақтыланды.
Ал 2025 жылдың қаңтарынан бастап діни қызмет саласындағы кейбір құқық бұзушылықтар үшін әкімшілік жауапкершілік жеңілдетілді. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 490-бабына енгізілген өзгерістерге сәйкес, бірқатар жағдайда ескерту қолдануға мүмкіндік беріліп, кейбір әкімшілік айыппұлдар 50 пайызға төмендетілді.
Сарапшының пікірінше, мұндай өзгерістер діни сенім бостандығын қамтамасыз ету мен мемлекеттік реттеу арасындағы тепе-теңдікті құқықтық жолмен қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстандағы діни алуандылықтың ауқымы да назар аударуға тұрарлық. Қазір елде 4 065 діни бірлестік тіркелген, олар 18 конфессияны қамтиды. Сонымен қатар республика бойынша 3 902 діни ғимарат жұмыс істейді.
Бұл статистика елдегі діни кеңістіктің сан алуан екенін көрсетеді. Сондықтан діни саладағы заңнаманың міндеті бір жағынан азаматтың сенім бостандығын қамтамасыз ету болса, екінші жағынан заң талаптарының сақталуын қамтамасыз ету болып отыр.
Колточниктың бағалауынша, осы бағыттардың барлығын біріктіретін ортақ мәселе – азаматтардың құқықтарын заң жүзінде ғана емес, күнделікті өмірде де қорғау.
Бейбіт жиналыс өткізу мүмкіндігі, құқық қорғаушылардың қауіпсіздігі және діни сенім бостандығы бір-бірінен бөлек тақырып болғанымен, олардың барлығы азаматтың мемлекетпен қарым-қатынасындағы құқықтық кепілдіктерге келіп тіреледі.
Сондықтан соңғы жылдардағы өзгерістерді тек жаңа нормалардың қабылдануы ретінде емес, азаматтардың өз құқықтарын пайдалануына арналған тетіктердің біртіндеп жаңаруы ретінде қарастыруға болады.